Чап уустара

Народ Саха издревле жил в самом суровом климате Земли. Восемь месяцев зимы и 50 – градусные морозы царили зимой на якутской земле. Наши предки, живя в такой суровой природе, занимаясь животноводством и охотой, поклоняясь духу тайги Баай Байанаю и своим многочисленным божествам, сумели выжить, закаленные суровой природой и жизнью. Сноровка якутских мастеров и кузнецов вызывала восхищение первых русских землепроходцев. Наряду со знаменитыми шаманами и олонхосутами кузнецы пользовались у народа заслуженным уважением и почетом. В мифологии их божеством был Кыдай Бахсы. Считалось, что именно под его руководством воспитывались знаменитые кузнецы и получали от них свои секреты. Из простого железного камня под их созидательным трудом расплавляли и получали железо, создавали орудия труда: косу для животновода, топор и ножи для каждой семьи, ружья для охотника, военное оружие для боотуров, чтобы защитить свой род от нападения врагов. Кузнецы, овладевшие тонким ювелирным делом, делали уникальные украшения для женщин и мужчин, украшали свое жилье, одежду, посуду, утварь, конскую сбрую.

Кэнтикский наслег Верхневилюйского улуса издревле в Якутии славился своими мастерами кузнечного и ювелирного дела. Они были известны под названием «Чап уустара» (мастера Чап). Видимо, наибольший рассвет кузнечного дела в этой местности падает на XIX век до 20-х годов  XX века. В этот период заметно увеличение населения Вилюйского региона в целом, развивается животноводство и земледелие: посев зерновых, посадка картофеля и овощей. В это время еще не были распространены заводские и фабричные изделия повседневного быта. Все эти изделия делали местные мастера. В одно время по аласам  Кэнтикского наслега насчитывалось до 44 мастеров. Они делали различные бытовые инструменты из железа, ювелирные изделия из золота и серебра. Изготовляли полный комплект конского снаряжения: седло нарядное, инкрустированное серебром; сбрую и кычым (чепрак), украшенный гравированными серебряными бляшками и бисером; с латунными, медными инкрустированными стременами. Делали ножи, копья, посуду, разные инструменты для обработки древесины, кожи, меха, металла, орудия труда и охоты и многое другое. Даже умели изготовлять железные кремневые ружья -«чуор саа».

Территория Кэнтикского наслега расположена на низовьях устья речки Тонго, которая впадает в реку Вилюй. На этом участке речки Тонго и близлежащих берегов Вилюя от ее устья имеются богатые залежи железной руды, а пески имеют россыпи золота. На это нередко обращали свое внимание служилые люди и временами приезжавшие путешественники. В одном архивном документе говорится: «От устья Мархидо урочища Кэнтик берега Вилюя усыпаны различными породами железных руд (бурый железняк, сферосидерит), богатых содержанием железа, служащего местному населению для различных домашних поделок». Прежде всего, этим объясняется зарождение здесь кузнечного и ювелирного дела. Из выступающего на поверхности земли камня сферосидерита, получали до 33% чистейшего железа, а при ковке – стали, так называемую железную болванку – крицу.

 

«Мастера Чап» свои секреты и мастерство передавали из поколения в поколение, старые мастера обучали своему ремеслу молодых. Это обычно происходило по линии родства и наследства. Таким образом, традиции ремесел и мастерство кузнецов и ювелиров старшего поколения не   прерывались, а находили продолжение в их потомках, распространяясь и развиваясь в их уникальном творчестве.

В советское время древнее замечательное ремесло «мастеров Чап» пришло в упадок. Этому послужили  объективные и субъективные причины. Во — первых, в быт народа массово внедрились заводские и фабричные изделия и предметы, которые оттеснили кустарные изделия местных мастеров. Это, прежде всего, касается изделий хозяйственного обихода из металла, деревянной, берестяной посуды, домашней утвари и мебели. Например, конское снаряжение, большинство охотничьих снастей, кузнечных, столярных инструментов и многое другое. Что касается ювелирных изделий, то кустарное единоличное их изготовление было строго запрещено властями и преследовалось, даже было уголовно наказуемым. Старые мастера уходили в небытие, унося с собой свои секреты технологии, не передавая навыки новому поколению. В колхозах трудились по 2-3 мастера на ремонт и изготовление нехитрых железных орудий труда заводского производства. Наиболее известными из последних мастеров являются Аммаев Алексей Прокопьевич, кавалер ордена «Трудового Красного знамени», Таркаев Савва Николаевич, Тумусов Сысой Степанович. После их смерти и ликвидаций совхозов ремесло мастеров заглохло.

В настоящее время, начиная с 90-х годов, в связи с политикой национального возрождения, их дети и внуки стали возвращаться к народным ремеслам отцов и дедов.

Начиная с 2011 года в Кэнтикской средней школе действует школьный лагерь «Уус». В этом лагере школьники изучают историю кузнечного дела и металлургии народов Республики Саха (Якутия) на примере мастеров рода «Чап». Получают навыки кузнечного дела под руководством Константинова Павла Антоновича внука Таркаева Саввы Николаевича – Таркай Уус в кузнице Павла Антоновича и в мастерской средней школы.

Проводятся многодневные походы по территории наслега, где стояли кузни и плавильные печи кузнецов.

      

Под руководством учителя культуры народов РС (Я) Алексеева Василия Ивановича изучают старинный метод плавки железной руды и получения крицы. Василий Иванович является начальником лагеря «Уус». Несколько раз сделали пробные плавки железной руды. Полученное железо хранится в экспозиции музея.

     

 

Работа лагеря непосредственно связана с работой музея. Руководители и участники лагеря изучают материалы хранящиеся в архиве музея, используют их в своей работе.

          

       

  

 

 

Ссылка на интервью Константинова П. А. газете «Ил Тумэн»:

Тимири ыллатар Байбал Көстөкүүнэп

Генеалогическое дерево кузнецов из рода Чап

(взято из книги А.П. Мачахова «Чап уустара»)

      

     

 

Вступительная речь  В.И. Алексеева

Конференция Айыы таҥара и кузнечный культ в тенгрианстве”

Дорогие участники конференции приветствуем вас на земле легендарных якутских кузнецов Чап! Я, как прямой потомок клана кузнецов “Чап-уустара,” известных и изученных нами пока до  9-ти поколений, рад  проведению сегодняшнего мероприятия. Наш Кэнтикский наслег с искони был образован и состоит из двух древних кланов кузнецов “Чап-уустара” и клана “Сата-уустара” При этом клан “Чап-уустара” расположились на правом берегу реки Вилюй, а клан кузнецов “Сата-уустара” расположились на левом берегу реки Вилюй. Основная добываемая поверхностная железная руда находится на территории Кэнтикского наслега на речке “Тонгуо”. Качество добываемой железной руды на реке Тонгуо имела высокое содержание стали. Об этом свидетельствуют исследования ученых К. Уткина и других ученых, проводивших анализ содержания железной руды. “Изделия якутских кузнецов, мастеров серебряных дел были известны и в центральной России. Якутия была участником выставок в Нижнем Новгороде 1896 году, политехническом в Москве 1885 году. Якутские изделия, в том числе изделия из железа: нарезные винтовки, ножи, и даже руда из Вилюя были отправлены в Вену  в 1879  и в Париж 1889 годах.”  (Книга К.Уткин. Культура народа саха  Стр. 133) В 1646 году “О производстве железа у якутов воевода Василий Пушкин доносил царю: “у иноземцев якутов их якуцкое железо есть самое доброе, а плавят, государь, они то железо ис каменья не по многу, не на большое дело, на свои якуцкие нужды вместо сабель делают пальмы и ножи” (Книга архивные данные. Составитель Калашников А.А  Якутск. Бичик. 2000 г.) Клан кузнецов “Чап-уустара” обьединяет в себе 7 отчих родов Кэнтикского наслега.

Вот названия родов кузнецов:

Род Чап-уус.

Род Дьаархан-уус.

Род Остобунай.

Род Тараҕай-уус

Род Күрсүү-уус

Род Энэлгэн-уус

Род Омчос-уус.

Если обьяснять название Чап-уустара, то термин происходит по кузнеческой мифологии Кэнтикского наслега от биологического названия наковальни и молоточка ушной раковины человека под якутским названием Чап, который способен фиксировать все ритмы согласных шумов природных и речевых звуков. Ушной биологический Чап = наковальня и  молоточек ушной раковины является родовым гербом кузнецов Чап в виде наковальни и молоточка. В былые времена расцвета кузнечной металлургии Кэнтикский наслег был способен одновременно поставить на выплавку металла не менее 44 кузнецов с подручными работниками.Чап-уустара являются одним из мощнейших центров северной металлургии известной по всей Якутии. Сегодня мы поминаем последних настоящих кузнецов: Таркай-уус и Сочуой-уус, ушедших в 70-е годы 20-го столетия. Мы очень рады по истечении почти за половину столетия начали возрождать кузнечное дело предков Чап-уустара. В настоящее время продолжатели традиций металлургии в Кэнтикском наслеге уже постоянно плавят металл из руды старинным традиционным методом Чап-уустара. Вот так вкратце познакомил вас с кузнечным делом наших предков Чап-уустара и пожелаю плодотворной работы всем в данной конференции!

 

Спасибо за внимание.

 

 

Тумусов Сысой Степанович — олоҕун тиһигэ

Тумусов Сысой Степанович 1911 сыллаахха Бэс ыйын 11 күнүгэр Кулуһуннаах Сурт Сэймэлэгэр Чап аҕатын ууһугар Кэнтик нэһилиэгэр төрөөбүтэ.

Аҕата Тумусов Степан Васильевич. Ийэтэ Слепцова Александра Семеновна.

Аҕата Тумусов Степан Васильевич Чап-уус түгэх сиэнэ Маахалаҥ-уус уола Тумус Баһылай-уустан төрөөбүт. Тумус Ыстаппаан сүөһү-сылгы ииттэн уонна бултаан-алтаан олорбут киһи. Чап нэһилиэгэр Улуу булчут быһыытынан биллэрэ.

Дьонноро бары аатырбыт Чап-уустара буолан Тумусов Сысой Степанович кыратыттан кыһалаах тимир ууһун идэтигэр удьуордаан уһуллубута уонна этитиилээх уустар уустар ахсааннарыгар удьуордаан киирсэрэ.

Бастакы артыаллар тэриллиилэригэр көхтөөхтүк кыттан тэрийсибитэ «Кыһыл түмүк» артыалга биригэдьииринэн, кэлин артыаллар холбоһон «Прожектор» колхуоһу тэриллиилэригэр көхтөөх кыттыыны ылбыта. Түөрт-уонус сыллар саҕаларыгар колхуос бэрэсидээтэлинэн үлэлээбитэ.

Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии кыттыылааҕа. 1943 сыл саҕаланыытыгар Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ ыҥырыллыбыта. Дьоппуон утары киирсиигэ 1943 сыл саҕатыттан сэрии бүтүөр диэри сулууспалаабыта. «Кыһыл сулус» уордьанынан хас да мэтээлинэн наҕараадаламмыта.

1946 сыллаахха дойдутугар сэрииттэн эргиллэн кэлбитэ. 1947 сыллаахха Егорова Анисия Ивановналыын ыал буолан Баалыкайга «Прожектор» колхуоска тимир ууһунан, биригэдьииринэн үлэлээбитэ.

Тумусов С.С. уонна Егорова А.И. ыал буолан 12 оҕону төрөтөн-ууһатан атахтарыгар туруорбуттара. Егорова А.И. — Дьоруой Ийэ.

Тумусов Сысой Степанович үс колхуос «Ворошилов», «Прожектор», «Свердлов» холбоһон биир колхуос буолбуттарыгар 50-с — 60-с сыллар ортолоругар дылы Кэнтиккэ тимир-ууһунан үлэлээбитэ. Таркай-ууһу кытта бииргэ.

1960-с  сыллар иккис аҥаардарыгар «Исидор Барахов», онтон «Үөдүгэй» совхозка саҥа тэриллибит киин мастарыскыай уус-дьиэтигэр тимир ууһунан үлэлээбитэ.

Тумусов С.С — Коммунистическай үлэ удаарынньыга. Үчүгэй үлэтин иһин В.И.Ленин төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах мэтээлинэн, элбэх Бочуотунай грамоталарынан, махтал суруктарынан наҕараадаламмыта туоһулуур.

Тимири уһанар кэмнэригэр Дмитриев Василий Поликарпович диэн токарь идэлээх киһини тимири кыһаҕа уһанарга уһуйбута. Дмитриев В.К. Тумусов С.С кэнниттэн хаалан «Үөдүгэй» совхоз киин мастырыскыайыгар уһаныы дьыалатын ситиһиилээхтик салҕаабыта.

Ону таһынан, Ойуунускай Владимир Елисеевич диэн Исидор Барахов совхоз аатырбыт рационализатор-механизаторын тимири уһаныыга 3 сыл устата уһуйан уус идэтигэр үктэннэрбитин В. Ойуунускай бэйэтэ ахтан суруйбута. Кэлин Ороһуга Владимир Ойуунускай рационализатор уус буола сайдан тыа хаһаайыстыбатын тэриллэрин айан, ону үлэҕэ туһанан аар-саарга аатыра үүммүтэ.

Тумусов С.С. Кэнтик нэһилиэгин бүтэһик тимир-ууһа этэ. 1974 сыллаахха олохтон туораабыта.

Тумусов Сысой Степанович 1911-1974сс

 

Тумусов Сысой саамай хойукка дылы уһаммыт Чап уустарын сыдьаана буолар. Кини иитиллибитинэн Чап Улуу Ууһа Маахылаҥ Эҥиэнтэй хос сиэнэ, онтон төрөөбүтүнэн Тараҕай Тайыла уус сиэнэ буолар.

Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттан «Кыһыл Сулус» орденнаах, хас да боевой медаллардаах кэлбитэ.

Уус Аммаев Алексей Прокопьевич өлбүтүн кэннэ кинини солбуйан колхоз онтон кэлин совхоз ууһунан үлэлээбитэ. Сочуой тимир оҥоһуктан туоҕуттан да иҥнибэккэ оҥорор мындыр, сатабыллаах  уус этэ. Аныгы уһаныы технологията сайдыытын кытта тэҥҥэ хардыылаһан иһэрэ, станок арааһын, чочуну , дрели, электросварканы дэгиттэр туһанара. Өлүөн да иннинэ Үөһээ Бүлүү уонна Кэнтик икки ардыгар сатыы сылдьан үлэлээбитэ. Ол да буоллар сарсыарда 9 чааска Сочуой үлэтигэр баар буолара, киэһэ 6 чаас кэннэ дьиэтигэр сатыы тэбинэрэ.Биир дойдулаахтара кырдьаҕас киһи итинник дьулуурдаахтык үлэлиирин көрө сөҕөллөрө.

Ол да курдук кини кэргэнинээн Анисиялыын сэрии кэнниттэн ыал буолан, уон икки оҕону төрөтөн, иитэн-улаатыннаран үгүстэрин үрдүк үөрэхтээн үтүө үлэһиттэр оҥортообуттара.

Сысой Тумусов ыччаттара, сиэннэрэ кини Чап саамай кэнники кыһалаах ууһун аатын үйэтитэ туруохтара диэн эрэнэбит.

Таркаев Савва Николаевич- Таркай Уус

А.С .Таркаев

tarkaev60@mail.ru

Уус төрдүгэр бэлэх

Түҥ  былыргыттан сахалар айылҕа төрүт эргииригэр, үрүҥ күҥҥэ сүгүрүйэллэр. Айылҕа түөрт кэмигэр сөп түбэһэр олохторун-дьаһахтарын  ол сиэринэн дьаһанан олороллор. Ирбэт тоҥҥоох ,тыйыс тымныылаах айылҕа, умайар уот кураан ,сири-дойдуну ууга ыытар уу сута олохторугар ыарахаттары үөскэтэрэ.

Онтон тыыннаах ордор туһугар дьулуһуу саха дьонун дириҥ өйүн-санаатын сайыннарбыта. Былыргы быралыйар дьыл быдан мындааларыттан тыл илбиһэ,сүмэтэ,этэр-саҥарар тыл эгэлгэтэ үөскээн,үүнэн,сайдан улуу олоҕхоһуттары айбыта..

Идэмэрдээх тыл иччитэ,хамнатар күүһэ,дьикти дьайыыта,өй-санаа анаарар билгэтэ,өтө көрүүтэ ойууннааһыны,улуу ойуттары айбыта.

Айылҕа сүдү күүһүгэр сүгүрүйэр үрдүк итэҕэли үөскэппитэ.

Тимир тааһыттан тимири уһааран ылар сах саҕаттан үтүмэн үйэлэри уҥуордаан  уһананнар,үлэлээннэр –хамсааннар тимир уустара диэн олоҕу хамсатар ,сүрүннүүр дьон үөскээн,үүнэн тахсыбыттара.

Саха сирин үрдүнэн Чап уустара диэн аар-саарга аатырбыт Үөһээ Бүлүү улууһун  Кэнтик нэһилиэгин кыһалаах уустарыттан биирдэстэрэ  уһулуччулаах тимир ууһа Таркаев Савва Николаевич 1900 сыллаахха  күһүн “Оччугуй  Сыралта” алааска тимир,мас ууһа ,булчут идэлээх Таркаев Николай Семенович- Лэкэ уус дьиэ кэргэнигэр иккис оҕонон төрөөбүтэ.

Эдэр сааһыгар эиискэччи ыалдьан сыппыта. “Сыралта” алааска олорор аймахтарыгар Сөрүөкэп Уйбаан ойууҥҥа илдьит ыыппыттара. Сөрүөкэп ойуун ыҥырыыны ылынан, сыарҕаҕа тиэллэн дьөһүөлдьүттээх,кутуруксуттаах тиийэн кэлбитэ.Дьиэлээхтэр ойууну аан аһан киллэрэллэр,биллэрик ороҥҥо олордоллор. Саха үгэһин быһыытынан кэпсэтэллэр,аһылык бэлэмнииллэр. Ол кэмҥэ дьиэлээхтэр ойуун таҥаһын  киллэрэллэр,дүҥүрүн куурдаллар. Күн киирэн үөл-дьүөл буолуута чэйдээн баран  кыырыыга бэлэмнэнэллэр. Чугас ыаллара,ыалдьыттар,көрөөччүлэр- эр дьоннору балаҕан уҥа өттүгэр бастыҥ ороҥҥо,дьахталлары хаҥас ороҥҥо олордоллор. Дьиэлээхтэр хаҥас илиилэрин таһынан дьиэлэрин харбыыллар. Балаҕан ортотугар  маҥан сылгы тириитэ олбо5у  тэлгэтэллэр уонна ол үрдүгэр   олох мас ууран бэлэмнииллэр. Ойуун уокка үс сиринэн маҥан сылгы сиэлин бырахтаран баран уот иччитин Аан уххаҥҥа анаан киҥинэйэн алгыыр,арчылыыр.Дьэ дүөрбэ дүҥүрүн  кулан быарыгыттан тутан,былаайаҕынан охсон кыырбытынан барар. Ойуун кумутун  икки санныгар тиэрбэскэ  кэтэрдиллибит тор тэһиинтэн тутуһан  кутуруксут салайсыбытынан барар. Сөрүөкэп ойуун  ортолуу кыыран иһэн былаайаҕынан чарапчыланан көрүү көрүүлэнэр: “ Уус төрдүттэн ыарытыннарбыттар,эттэтэн ыалдьыбыт. Элэмэстээх хара өҥҥөөх  оҕус тыһаҕаһы  уус төрдүгэр Кудай Бахсыга  бэлэх биэрдэххэ сатаныыһы”- диэн дьаһайар.

Нөҥүө күнүгэр тоҥ буору хаһан  сэргэ турар сирин бэлэмнииллэр. Сэргэни туруоруох иннинэ  сэргэ үүтүгэр алтан харчы быраҕаллар,кириэстии  сылгы маҥан сиэлин  сүүмэҕин уонна ынах кутуругун түүтүн уураллар.Алгыс этэн баран үрүҥ аһы куталлар, сиэлгэ сууламмыт арыыны угаллар. Арҕаа өттүттэн үтүрүйэн  сэргэни туруораллар, тоҥ буордаах ууну кутан тоҥороллор. Сэргэни утары саһаан үрдүктээх үс маһы сулуйан туруораллар. Бастакы мас үрдүгэр икки бастаах өксөкү  көтөрү,иккискэ куоҕас,үһүскэ кэҕэ көтөрү маһынан оҥорон олордоллор. Төбөлөрүн соҕуруу хайыһыннараллар, икки ардыларыгар биир саһаан арыттаах тоҕус синньигэс харыйаны туруораллар.  Харыйа төбө өттүнээҕи мутуктарын хааллараллар, уоннааҕытын сулуйаллар. Бастакы көтөртөн саҕалаан усталыы  ситии быаны тардаллар.Мастар ыккардыларынан  ситиигэ үрүҥ сүүмэх сиэл кыбыта  баайан ыйыыллар. Өксөкү көтөртөн  ситии быа улам үрдээн иһэр,халлааҥҥа тахсар суол буолан.

Түлэһин уот оттон алгыс алҕаан улуутуйар улуу суоруҥҥа үҥэн-сүктэн ойуун кыырар.Тыһаҕастарын сэргэҕэ баайан быаннан тардан охтороллор,эриэн ситии быанан атахтарын чиккэччи тардаллар.Ойуун тыһаҕас түөһүн тылыттан саҕалаан быһаҕынан хайа баттыыр. Сиһин үөһүн хайа тардар. Сүрэҕин тымырын быһа тардан кэбиһэр.Хаана иһирдьэ барар.Тириитин бүтэйдии сүлэллэр.Этин уҥуоҕуттан арааран олорчу сулуйан ылаллар. Уҥуоҕун үксүн силбэһиннэртээн сүөһүлэрин тириитин бастары,туйахтары, кутуруктары бииргэ сүлүллүбүтү иһигэр кур от симэн усталыы мас уган тигэллэр. Ачаахтаах суон тиит маска төбөтүн чолоччу үрдүк гына кэрэхтээн ыйыыллар. Куочай мас оҥорон ачаах ыккардынан үчэһэ маска кэтэрдэн соҕуруу диэки чолоччу хайыһыннаран олордоллор.

Этин мустубут дьоҥҥо буһаран аһаталлар.Ордугун ойууҥҥа биэрэллэр. Туох эмэ хаалбытын түлэһин уокка уматаллар.Хаанын сөҥөрдөллөр. Уус кыһатын уматан күөртээн ,алгыс алҕаан аал уот иччитин Аан Ухханы аһаталлар.Кыстыгы,кытаҕастары,балтаны ,туттар сэптэрин субай хаанынан биһэллэр,уҥунуохтууллар. Ыарыһаҕы кыстык аттыгар олордоллор. Сүрэхтээх быарын кытаҕаһынан тутан ылан кыһаҕа ууран аал уот иччитин аһаталлар. Оҕус төбөтүн ,түөрт сототун кыһаҕа уган ыла-ыла кыстыкка ууран балталыыллар.

« Тоҥ тимир буолан турбуккун ,ириэнэх эттээтибит,сылаас хааннаатыбыт»- дии-дии балталыыллар. Ыарыһах илиитин-ата5ын кыстыкка уура-уура балталыыллар. « Илиигин-атаххын сылытан эллээтэхпит буоллун» — дии-дии балталыыллар. О5ус уҥуо5уттан, сүрэҕиттэн,быарыттан туох да суох буолуор диэри уматан,балталаан бүтэрэллэр.

Сөрүөкэп ойуун көҕүлээһининэн үөһээ алаастарга түөлбэлээн олорор, кыһалаах тимир уустары ,аймахтары түмэн уус төрдүгэр Кудай Бахсыга бэлэх биэрбиттэрэ,кэрэх ыйаабыттара.

Кэнтик нэһилиэгин бастакы кинээһэ Семенов Михаил- Боччойо Уус төрөппүт уола Буска Уус Саабаны уус идэтигэр уһуйбута- такайбыта. Таайын кыһатыгар буһан-хатан ,үлэлээн-хамсаан, уһанан миккиллэн тимир ууһа буолбута. Буска Уус өлөрүгэр туттар сэбин-сэбиргэлин Саабаҕа анаан кэриэһин этэн хаалларбыта.

Сааба иккистээн биэс уонус сыллар бүтүүлэригэр ыалдьыбытыгар чып кистэлэҥинэн уус төрдүгэр бэлэх биэрбиттэрэ.

Туһаныллыбыт үлэлэр

1.Ойуун /хомуйан оҥордулар  Мухоплева С.Д, Рожина Л.Ф.-Саха сиринээҕи тыл,литература уонна история института.- Дьокуускай:,1993.  2.Серошевский В.Л. Якуты.- Москва:,1993.-623- 625 с.  3.Мачахов А.П. Чап уустара.- Дьокуускай:. Кудук,1997 с.-74 с.

Кэнтиккэ тимир уустара олорбут сирдэрэ-алаастара:

  1. Арыылаах- Баһыр Дьарааһына
  2. Баалыкай- Сэмэркээн Уус, Чаллайа Уус
  3. Батастаах-Харчаа Уус- Харчаахап Сэргэй, Дьагды Дьөгүөр
  4. Булгунньахтаах – Петров Петр Павлов 1895 сыллаах биэрэпискэ 44 саастаах диэн.
  5. Бэс Күөлэ – Кырдьаҕастыыр Уус
  6. Бэс Үрэх-Ньамалыыр Баай, Ээрин Миитэрэй, Хабыр ,Буссаанай
  7. Дьаҥхалаах –Дьаадьыал Уус, Дьаадьыал Өлөксөйө, Дьаҕыһыал Уус, Начаас Уус
  8. Дыйаҥы- Дьаархан ,Кэргэн Ньукулай аҕата Дыйаҥы
  9. Дьоргуодай-Быча
  10. Дьаҥнаах-Аммай Уус
  11. Дьоонуга-Тараҕай Тайыла, Петров Байбал –Тоҕойо Баай
  12. Даалыгыр-Хапсыкы Баай
  13. Иирэлээх (Көппөхтөөх) – Бэллэ Уус (-1942с), Сэрбэкэ Уус (-1920 с), Байбал Уус, Даҕайар Мэхээлэ
  14. Иирэлээх- Хабыр, Бычча
  15. Кулуһуннаах- Килэбиит Уус, Килэбиит Тимэппийэ, Кынчарыыс-Тимофеев Степан Иннокентиев,Тумус-Тимофеев Василий, Кээлэгэр Уус-Тимофеев Михаил Иннокентьев, Тимофеев Савва Степанов , Чөлбөө(1895 с биэрэпис дөкүмүөнүгэр хайдах сурулла сылдьарынан киирдэ)
  16. Күөнэхтээх –Кэдэрээн, Тиитэп Уоһук Уус (-1914с), Мачаах Балыкаар
  17. Куоҕастаах Булгунньахтааҕа –Чөөкүй Уус, Хончоо Уус
  18. Куруҥ – Чөллөйө Уус
  19. Күссүү- Чөөкүй Уус (тимир батар уус ), Күссүү Бааччата (тимир батар уус)
  20. Күөл Көрдүгэнэ- Аттаакы, Владимиров Степан (-1926)
  21. Кутуйах кулуһуннааҕа -Дьагдьы Дьөгүөр, Харчаахап Борокуоппай                   Кулуһуннаах (арҕаа) Кэдэгэр Уус, Эҥиэнтэй Уус
  22. Кустуур Маар-Кэтэрэй Хаппытыан, Аттаакы Ыстапаан,Чаччас Миитэрэй, Тулумаан, Айаннаах
  23. Кэрэхтээх –Тимофеев Петр Тимофеев – Уһун Өттүк, Тимофеев Николай Тимофеев- Таҥхар (1895 с перепись)
  24. Кыталыктаах- Бодойхос Ойуун, Эҥээнтэй Уус
  25. Күөх- Тэскэр Эҥиэнтэй
  26. Липпэлээх- Сиирээки Дьэлиһиэй Уус, Саһыл Ойуун
  27. Лүҥкэ -Барбах Уус Сэмэн, Боччойо Барбах Мэхээлэтэ
  28. Мунньаҕа-Киччээнньик Лэбириэнтэй
  29. Оттоох эбэ – Васильев Федор (Бэлэ уола), Ефимов Прокопий-Аммай
  30. Оҕуруос – Дорбоо Борокуоппай, Дорбоо Буоччата
  31. Ойбон Күөл-Дарбыан
  32. Өлөҥ Күөлэ – Ньоохоо Уус, Дьаадьыал Уус улахан уола, Дьаадьыал Уус кыра уола Өлөксөй, Чыыбыы Уус
  33. Өртөөх – Дьэнтии, Оконосов Кирилл
  34. Өтөх- .Тоногосовтар, Өтөх Уйбаан
  35. Өкөөк (Сайылык Өкөөҕө) –Айанньытов Буут, Чымый, Ньээлир Бүөтүр, Куохаан Уйбаан
  36. Илин Өкөөк- Спиридон Шарапов –Буска
  37. Сараакап- Сарыак Баай
  38. Сахсымыкы- Омчос Уус, Олоорунап Ыстапаан, Олоорунап Сэмэн, Моойтохоон Ыстапаан, Моойтохоон Сүөдэр-Тимофеев Федор Степанов, Иннокентьев Тимофей Елисеев-Килэбиит
  39. Сойуолаах-Аммай Уус, Аммай Борукуоппайа
  40. Сыралта (Күөнэхтээх) –Хайба Уус (оһох онно баар), Буга Уус (Чэйдиир сирдээх), Тимофеев Елисей Иннокентьев (1895 с. -50 лет), Алексеев Михаил Семенов-Боччойо (1895 перепись-38 лет), Лэкэ Уус
  41. Сурт –Чочоох Уус, Чочоох Борукуоппай, Чочоох Тэрэппиин, Чыыбыы Уус, Дорбоо- Тимофеев Прокопий Васильев, Олохой Чөчөгөй-Тимофеев Степан Иннокентиев
  42. Сурт Сэймэлэгэ – Тумус Баһылай (1849-1922), Чөлбөө Эҥиэнтэй, Чөлбөкүөп Өлөксөй, Челбяков Иван Иннокентьевич-мас ууһа
  43. Сэймэлэк – Буччакаа,Федоров Николай Егоров
  44. Сабар Маара- Семенов Яков – Тыһаҕас Дьаакып, Боодох Васильев, Күөкээ Васильев
  45. Сата- Килээҥкий Уус
  46. Сытыыкай –Петров Данил Петрович –Дуйакы Тайылата, Дуйакы Бүөтүрэ, Петров Самсон Петрович-Мүөттээх, Мэтээк (мас ууһа)
  47. Сарыла-ХоочохДабыыт,КундуулукМиитэрэй Кыаһыы,Сэмэнээс,Мааннык, Муоча, Хоруонньа Уйбаан, Эчэрэҥ Бүөтүр
  48. Сонто Кириэс- Сонньохо – Сэмиэнэп, Чабычахаан Удаҕан, Кубаҕай , Кучукаан Балааҕыйа Удаҕан
  49. Татаарка – Аммаев Алексей Прокопьевич
  50. Табыгыс Маара-Чаачахай, Табыгысов Владимир Данилович, Эмньик Сүөдэр,Федоров Абрам
  51.    Тулаайах – Өөкөй Өлөксөй (тимир батар уус)
  52.    Түөлбэ-Табыгыс Тайыла, Эмньик Сүөдэр, Федоров Абрам, Чэлбээһэй –Владимиров Дмитрий Степанович. Табыгынанов Владимир Данилович – Чаачахай
  53.    Тыкаах- Мочугур Сэмэнэ, Тахтагаянов Николай
  54.   Толоон – Тимофеев Савва Степанов
  55.   Тыымпы- Дьаарай Уус (көмүс ууһа
  56.  Тиргэлиир –Кээлэгэр Уус
  57. Тоҥуо төрдө – Кэтэрэй, Кэтэрэй Хаппытыана, Бөлтөрөөх (-1926с)
  58. Тулаайах Тоҕото- 1940-1946 сс. тэриллэн тулаайах оҕолор тимир уһаарбыт сирдэрэ
  59. Тарыҥ- Лэкээ уола Кузьмин, Суордуйа
  60. Хара Ынах- Буска, Михайлов Алексей
  61. Харчымах – Даалыгыр Уус, Начаас Уус(1926-1932с сурукка киирбитинэн)
  62. Харыйалаах – Таркаев Савва Николаевич, Тумусов Сысой Степанович
  63. Хампарааччы – Федоров Николай (1895 перепись-60 лет), Федоров Василий Николаев (1895 перепись- 27 лет,сын), Федоров Николай Николаев(1895 перепись -23 лет, сын)
  64. Хара Ынах- Чомчой Мэхээлэ
  65. Хаарылаах-Суордуйа Кууһума
  66. Хара Уол Улуучуйата- Хобдьол Ойуун, Хара Уол , Тоорукча Хабырыыла
  67. Хоптолоох –Дьүлэй, Игнатьев Алексей-Субуллар, Игнатьев Илларион –Дарбыан, Ойуур Уйбаан, Нууччака Сүөдэр, Миикээ, Бараах, Маапыай
  68. Хатарбыт- Боссой
  69. Чагдакаан –Киччээнник Уус, Ньукуус Шарапов
  70. Чөчөгөй – Лоҥсо Уус, Тимофеев Прокопий Васильев (1985 перепись)
  71. Чоруун Күөлэ-Талка Сээбэс
  72. Уолбут – Уолуктай Ньукулай , Сыччыыкка Ньукулай Уус, Начаас Уус
  73. Уксакаан-Чубуук
  74. Үкэ-Мэнээк Мэхээлэ, Кубадьы Никиитэ
  75. Ынах алааһа –Сээбэс 1860ст., Буска Уус, Таркай Уус
  76. Эрики –Омчос Уус.
  77. Ээдьээн- Хоноох Мэхээлэ

Тоҥуо Куунуга олохтоох дьон.

78. Кустаах.-Бүөчээлиир – Андреев Семен Семенович

79 Кууну Бэрэтэ- Сахсаҥаа, Дуораһыт, Бөөчүкүс Бөҕө

80. Андыҥда-Хантайыыс Баай

81  Сыралта- Кыһыттай Байбал

82  Кутат-Бэллэҥэ Мэхээлэ, Чөрөөк Миитэрэй ,Маппый ,Хаппытыан, Ниэстэр

83. Бэс Күөлэ- Килэримээн.

Таҥан оҥордо Алексеева-Оюрова Анна Васильевна

Туттуллубут матырыйааллар: Алексеев Василий Иванович-Бааһынай Баһылай, Тумусов Михаил Сысоевич –Тумус Мэхээлэ төрүччүлэри үөрэппит матырыйаалларыттан, Мачахов Афанасий Поликарпович «Чап Уустара» кинигэтиттэн, Таркаев Анатолий Саввич “Айыы таҥара и кузнечный культ в Тенгрианстве” кинигэҕэ тахсыбыт «Кэнтик кыһалаах уустарын былыргыта уонна билиҥҥитэ» ыстатыйатыттан, 1895 сыллаахха ыытыллыбыт бастакы перепись докумуон копияларын туһанным.